Sultan II. Abdülhamit döneminde kurulan ve bugünkü Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesinin tarihî çekirdeğini teşkil eden Sanayi-i Nefise Mektebinin 1883’te Osman Hamdi Bey öncülüğünde eğitim-öğretime başlamasına müteakip yurt çapında mesleki teknik eğitim veren okulların açılması gündeme gelmiştir. Başkent İstanbul dışında açılan ilk sanayi mekteplerinden birisi de Konya’da Vali Ferit Paşa döneminde (1898-1902) kurulmuş Hamidiye Sanayi Mektebi’dir.
İplikçi Camii’nin kuzeyinde, Mevlâna Caddesi’ne cepheli Sanayi Mektebi binasının yerinde daha evvel 1538 tarihli Konya Bedesteni bulunuyordu. Klasik tipte dokuz kubbeli Konya Bedesteni 1898 yılında yıktırılarak, yerine bugün İl Özel İdaresi İl Genel Meclisi binası olarak kullanılan Sanayi Mektebi inşa edilmiştir. Günümüze gelemeyen çini kitabelerine göre Konya Hamidiye Sanayi Mektebi Binası, Vali Ferit Paşa tarafından R 1316/M 1900-1901 yılında yaptırılmıştır. Yapının güneye bakan giriş cephesinde, üçlü gruplar hâlinde düzenlenen zemin kat pencerelerinden batı kanatta yer alan orta pencerenin üzerindeki çini kaplı alınlıkta; Sultan Abdülhamit tuğrası altında: “Sanayi Mektebi inşaatına memur vilayet sermühendisi izzetlü Şefik Bey, 1316” ifadesi geçiyordu. Ayrıca doğu-yan cephedeki zemin kat pencere alınlıklarından birisi üzerinde: “Ameli Mehmet Emin min telamiz-i Mehmet Kütahya Osmanlı Çini Fabrikası, fi sene 1318” yazılıydı. Kaybolan çini kitabelere göre yapının inşası, Vilayet Başmühendisi Şefik Bey tarafından yürütülmüş ve giriş revakı ile pencere alınlıklarında yer verilen çiniler, Kütahya’da Mehmet Emin Usta tarafından üretilmişti.
20,50x32,50 m ölçülerinde doğu-batı yönünde dikdörtgen bir alanı kaplayan kâgir bina; bodrum kat üzerinde zemin, bir ve çatı katlarından oluşmaktadır. Plan ve cephe düzeni simetrik olup, bodrum katta moloz taş, üst seviyelerde ise tuğla kullanılmıştır. 13x25x5 cm ebatlarında tuğla örgülü yığma duvarlar dış cephede kesme taş taklidi sıva ve beyaz boyalıdır. Kırma çatı Marsilya tipi kiremitle kaplı olup, kulelerin üzeri kurşun kaplı piramidal külahlarla örtülüdür. Dış cephelerde kat silmeleri ile birlikte kapı ve pencere çerçevelerinde kesme taş işçiliği görülmektedir. Yapının özgün döşeme sistemi 1979 yangınına kadar ahşap idi. Küçük hacimlerin ara bölmelerinde de bağdadi duvarlar bulunuyordu. Restorasyonda iç mekân strüktürü tamamen betonarmeye dönüştürülmüştür.
Ortada, kuzey-güney aksında uzanan geniş bir hol ile bunu doğu-batı yönünde kesen bir koridorla düzenlenen plan şeması, küçük farklılıklar dışında yapının her üç katında da tekrar eder. Bu haçvari şemanın köşelerine bodrum ve zemin katlarda biri küçük ve diğeri büyük olan ikişer oda yerleştirilmiştir. Yalnız birinci katın doğu ve batı kanatlarında, köşe odaları yerine doğrudan koridora açılan ve bugün toplantı salonu olarak düzenlenmiş birer büyük oda bulunmaktadır. Çatı katı büyük bir salon ve iki kule odasından ibarettir. Zemin katta holün kuzey ve güney kenarlarında, karşılıklı çift kanatlı birer giriş kapısı vardır. Katlar arasındaki dolaşım, giriş holünün kuzey kenarındaki üç kollu merdivenlerle sağlanmıştır. Yapının üçlü pencereleri iç mekânda tek kemer gözlü nişler içerisine açılır. Zemin kat odalarının ayrıca koridora bakan birer penceresi vardır.
Doğu ve batı yan cepheler birbiriyle, kuzey ve güney giriş cepheleri ise kendi içlerinde simetrik düzenlenmiştir. Yapının güney cephesinde, girişin iki yanında konumlanan ve saçak kotundan itibaren sekizgen plana dönüşen birer kule yükselir. İki kule arasında, birinci kat seviyesinde çekme yapılarak oluşturulmuş bir balkon vardır. Giriş sahınlığı, üzeri kırma beşik çatıyla örtülü baldaken tarzında tek bölümlü bir revakla vurgulanmıştır. Cepheler, dikdörtgen çerçeve üzerinde sivri, yarım daire veya basık kemerli alınlıklara sahip, tek ya da üçlü pencere grupları ve kat silmeleriyle hareketlendirilmiştir. Pencere alınlıklarının orijinal çini süslemeleri yangın ve hırsızlık sonucu büyük ölçüde yok olmuşken, 1982-88 yılları arasında gerçekleştirilen restorasyonda, Kütahya’da ve yine Mehmet Emin Usta’nın torunları tarafından yönetilen Metin Çini Fabrikası Arşivi’nde bulunan orijinal desen kalıpları esas alınarak yenilenmişlerdir.
XX. yüzyılın ilk yıllarında diğer sanat mektepleri gibi kimsesiz ve fakir Müslüman çocuklarını barındırmak, okutup sanat sahibi yaparak vatana hayırlı fertler olarak yetiştirmek amacıyla kurulan Konya Hamidiye Sanayi Mektebi, Cumhuriyet Döneminde “Konya Sanat Okulu” adıyla eğitim-öğretim hayatını sürdürmüştür. 1945’te, Millî Eğitim Bakanlığı tarafından okulun adı “Konya Erkek Sanat Enstitüsü” olarak değiştirilmiştir. 1967 yılında Larende Caddesi üzerindeki yeni yerine naklolunan Erkek Sanat Enstitüsünden sonra mevcut bina, İl Özel İdaresi tarafından Karatay Lisesine tahsis edilmiştir. 1968-1977 yılları arasında Karatay Lisesi olarak hizmet veren bina 30.03.1979 tarihinde yanarak ağır hasara uğramıştır. Sanayi Mektebi binası 1982’de, Konya İl Özel İdaresi ve Selçuk Üniversitesi Mimarlık Mühendislik Fakültesi Döner Sermaye İşletmesi arasında yapılan protokol kapsamında bugünkü işlevine uygun olarak restore edilmiştir. 1988 yılından beri İl Özel İdare Müdürlüğü hizmet binası (İl Genel Meclisi) olarak hizmet veren tarihî yapı, 2014 yılında Büyükşehir Belediyesi Kanunu doğrultusunda İl Özel İdaresinin kaldırılması üzerine Konya Büyükşehir Belediyesine intikal etmiştir.
Sanayi Mektebi 1901-1912 yılları arasında tesviyecilik, marangozluk ve demir işleri olmak üzere üç bölümde eğitim vermiştir. 1915’te ordunun ihtiyaçları doğrultusunda okula fanila ve çorapçılık bölümleri de açılmıştır. Okulun ilk müdürü Çumralı Mehmet Emin Bey idi. 1923’ten sonra okul müdürlüğüne Vali İzzet Bey tarafından Yusuf Cemal Bey atanmış ve Yusuf Cemal Bey Millî Mücadele Döneminde çekilen sıkıntıları dikkate alarak okulun tesviye ve torna bölümlerini genişletmiştir. Sanayi Mektebinin kuzeyinde eskiden demir ve tesviye atölyeleri bulunuyordu. Yine bu arka bahçede bir spor sahası ile doğuda, bugünkü Merkez Bankası binasının yer aldığı bitişik parsel üzerinde Sanat Okuluna ait motor, elektrik ve ağaç işleri atölyelerinin yer aldığı bilinmektedir.
Konya Hamidiye Sanayi Mektebi Binası, cephe tasarımıyla Son Osmanlı Döneminde güç kazanan millî mimarlık arayışlarını yansıtır. Zemin katta sivri ve birinci kat seviyesinde beşik kemerli pencere alınlıklarını süsleyen klasik üsluptaki Kütahya çinileri ve giriş sahınlığının baldaken formlu revakı bu kapsamda ele alınabilir. Öte yandan yapının XX. yüzyıl başlarında yüklendiği mesleki teknik eğitim kurumu olma işlevi, Konya’nın Son Osmanlı Döneminde yaşadığı modernleşme ve sanayileşme hareketleri içinde önemli bir dönüm noktasıdır.
Osmanlı Dönemi sonlarında Sanayi Mektebi ve civarı
Osmanlı Dönemi sonlarına ait kartpostalda Sanayi Mektebi
