SIRÇALI MESCİT

Karatay ilçesi, Sırçalı Mescit (günümüzde Nakiboğlu) Mahallesi’ndedir. Debbağlar Mescidi olarak da bilinen yapı, halk arasında çiniye sırça denilmesinden dolayı ismini Sırçalı Medrese gibi zengin çinilerinden almıştır. Ayrıca bu bölgede debbağların bulunmasından dolayı Debbağlar Mescidi ismiyle de anılmıştır. II. Bayezit, Kanuni ve III. Murat dönemi tahrir kayıtlarına göre diğer bir ismi de Kubbeli Mescit’tir. Yapının inşasında kesme taş, moloz taş ve tuğla kullanılmıştır. Yapıda her hangi bir kitabe bulunmadığından banisi, mimarı ve inşa tarihi bilinmemektedir. Mescit, XIII. yüzyılın ikinci yarısına tarihlendirilmektedir.

Yapı tek kubbeli bir harim ile giriş bölümündeki üstü tonoz örtülü üç bölümlü son cemaat mahallinden müteşekkildir. Mescidin doğusunda yer alan son cemaat mahalline ait sivri kemerler yanlarda duvarlara, ortada ise iki ayağa oturmaktadır. Kemerlerin dış yüzeyi tamamen çini ile bezenmiş olmasına rağmen, büyük bir kısmı dökülmüş olup, güney ve kuzeydeki kemer başlangıç kısmındaki çiniler kalmıştır. Kuzeydeki kemerde sadece “Besmele” kalmış, buradan sonraki kısımlar tahrip olmuştur. Güneydeki kemer başlangıcında da ayetin son kısmı kalmıştır. Üç kemerin yüzeyine Bakara Suresi’nin 255-256. ayetlerinin yazıldığı, ancak zamanla ekseriyetinin tahrip olduğu anlaşılmaktadır. 2007-2008 yıllarında yapılan restorasyonda dökülen kısımları boyama tekniğiyle tamamlanmıştır. Siyah renkli Selçuklu sülüsü ile yazılmış kuşakta, harflerin boşlukları firuze renkli helezonik kıvrımlı rumilerle dolgulanmış; kemerlerin karın kısımları da zikzak şeklindeki çinilerle bezenmiştir.

Son cemaat mahallinin doğuya açılan kemerlerin üzengi seviyesine kadarki kısmı düzgün yonu kesme taş, üst kısmı ise tuğladan yapılmıştır. Mescitten son cemaat mahalline, kuzey uçtaki giriş kapısının üzerinde sivri kemerli, bunun güneyinde ise altta dikdörtgen ve bunun üzerinde sivri kemerli olmak üzere altlı üstlü beş pencere açılmaktadır. Sivri kemerli pencerelerin her üçünün de alınlıkları kufiden gelişmiş, geometrik kompozisyonla süslenmiştir. Simetrik bir düzenlemeye sahip olan bu kompozisyonda siyah ve firuze renkli çizgiler birbirine bağlanarak bordürün desenini meydana getirir. Ortada altı köşeli yıldız motifi oluşur. Firuze çizgilerin alt ve üst kısmına rumiler eklenmiştir. Doğuya açılan bu pencerelerden ortadakinin köşeliğinde üç kollu çarkların kırılarak birbirine bağlanmasından oluşan geometrik kompozisyon, iki uçtaki iki pencerenin köşeliği ise altı kollu çarkların birbirine bağlanmasından oluşan geometrik kompozisyonla bezenmiştir.

Doğu cephenin kuzey ucundaki mermer lentolu ve söveli kapı ile mescidin son cemaat mahallinden harime girilmektedir. Harim kare planlı kübik bir mekân olup, Türk üçgenleriyle geçilen kubbe ile örtülmüştür. Beden duvarları, doğu cephede kesme taş, diğer cephelerde moloz taş, kubbe ve kubbeye geçiş elemanları tuğla malzeme ile inşa edilmiştir. Harim doğuda altta dikdörtgen formlu iki pencere ve bunların ve giriş kapısının üzerinde sivri kemerli üç pencere, batıda altlar dikdörtgen formlu, üstleri sivri kemerli çift katlı altı adet pencere ve kubbeye geçişi sağlayan Türk üçgenleri seviyesinde de her bir yönde fevkani sivri kemerli dört pencere ile aydınlatılmaktadır. Duvarlar dışta kirpi saçakla sonlanmaktadır. Kubbenin üzeri kurşun kaplamalıdır.

Mescidin harimindeki mihrabı tamamen çini ile kaplanmıştır. Konya’daki Selçuklu yapıları içerisinde, günümüze kadar özgün durumunu koruyabilmiş en güzel mihraplardan birisidir. 250x200 cm ölçülerindeki mihrabın dışını eşkenar dörtgenlerden oluşan bir çerçeve sınırlandırır. Bu çerçevenin iç tarafında bir rumi bordürü yer alır. İki şeritli bordürde, firuze ve siyah renk kullanılmıştır. Bu bordürün aynısı Alâeddin ve Sahip Ata Camii mihraplarında, Sırçalı ve Karatay medreselerinin de eyvanlarında yer almaktadır.

Ortadaki geniş yazı kuşağında Âl-i İmran suresinin 18. ayetinin tamamı ile 19 ve 26. ayetlerin ise bir kısmı yer alır. Selçuklu sülüsü ile yazılan yazı kuşağındaki harflerin boşluklarını, iç içe çift çizgili helezonik kıvrımlara eklenen rumiler doldurur. Harflerin boşluklarına göre şekillendirilen rumiler gayet güzel ve dolgundur Yazı siyah, helezonik kıvrımlar firuze rengindedir. Mihrabın üst köşelerinde düğümlü geçmelerden oluşan birer madalyonla yazı kuşağı kesintiye uğramıştır.

Mihrabın pahlı köşesi rumi bordürü ile tezyin edilmiştir. Siyah ve firuze renkli rumi şeritleri birbirine dolanarak mihrabı çerçeveler. Mihrap nişinin alt kısmı, iki taraftan zar başlıklı sütuncelerin sınırlandırdığı, altı kollu çark motiflerinden oluşan bir geometrik kompozisyonla tezyin edilmiştir. Yedi mukarnas sırasına sahip kavsara kısmındaki mukarnas yuvalarının içi kare, dikdörtgen, üçgen, altıgen ve kelebek şeklinde kesilmiş küçük mozaik parçalarıyla bezenmiştir. Kemer köşeliğinin yüzeyi de mihrap niş yüzeyinden farklı bir düzenlemeye sahip altıgenlerin bir birine bağlanmalarından oluşan geometrik kompozisyonla bezenmiştir. Mihrabın dış kısmındaki bordür, Alâeddin Camii mihrabında, Karatay Medresesi ve Sırçalı Medrese eyvanlarında da yer alır. Mihrabın iki yanında kıble duvarı boyunca firuze ve mor renkli mozaik çinilerle alçak bir seki yapılmıştır. Mihrap, rumi bordürleri, yazı kuşağı, geometrik kompozisyonları ve mukarnaslı kavsarasıyla, gayet güzel bir desen anlayışı ve kaliteli çini işçiliği ile dikkati çeker.

Güneybatı köşedeki minber özgün değildir. XX. yüzyıla ait olan minberde geometrik kompozisyonlar hâkimdir.

Mescidin beden duvarlarında alçıdan yapılmış, üç mukarnas sırasından oluşan konsol şeklinde çıkıntı yapan çerçevenin sadece batı ve kuzey cephesi günümüze ulaşabilmiştir. Güney ve doğu cephe tahrip olmuştur.

Kubbe merkezindeki yıldız kompozisyonlu madalyon tahrip olmuştur. Son restorasyonda son cemaat kemerleriyle birlikte burası da kalem işi tekniğinde yağlı boya ile tamamlanmıştır. Bu madalyondan başlayarak, tuğlaların dikey istiflerinden oluşturulan on köşeli yıldızlar kubbe eteklerine doğru genişleyerek, suya atılan taşın merkezden kenara doğru dağılması gibi estetik bir intiba uyandırır.

Mescidin kuzeydoğu köşesinde tek şerefeli tuğla minare yükselir. Minarenin giriş kapısı harim giriş kapısının sağındaki güneye bakan cephededir. Kare kaideli, sekizgen gövdeli minarenin şerefe kısmının altı mukarnaslıdır. Kısa silindirik petek bölümünün üzeri kurşun külah ve pirinç alemle sonlanmaktadır.

Mescit, Konya şeriye sicil kayıtlarlarına göre 1275/1858 yılında müderris Sarı Hafız Süleyman tarafından onarılmış ve yanına yirmi dört oda ile iki dershanesi olan medrese ilave edilerek vakfiyesi düzenlenmiştir. Söz konusu medrese 1931 yılında yıkılmıştır.

Mescidin Konya şeriye sicil kayıtlarlarına göre bir zaviyesinin de bulunduğu anlaşılmaktadır. Bir dönem cüzzam hastaları muhafaza edildiği bu zaviye de 1280/1863 yılında yıldırım düşmesi sonucu yıkılmış ve yeniden yapılmıştır.

Mescidin son cemaat mahalli tonozu, kubbeye geçiş elemanları, kubbesi ve minaresi yıldırım düşmesi sonucu yıkılmış ve özgününe yakın bir şekilde onarılmıştır. Mescit son olarak 2007-2008 yıllarında Vakıflar Bölge Müdürlüğünce restore edilmiştir. Mescit hâlen ibadete açıktır.