Han, Konya-Ankara yolu üzerinde, Konya şehir merkezinin yaklaşık olarak 5 km kuzeyindedir. Kendisinden önceki menzil Konya şehri, sonraki menzil ise Zazadın Hanı’dır. Hafif eğimli bir yamaç üzerine kurulan doğu-batı doğrultusundaki yapının batı bölümü yüksek doğu kısmı ise daha alçakta kalır. Türkiye Selçuklu hanlarının, avluda bulunan servis ile kapalı kısımda yer alan barınak bölümünden oluşan planına sahiptir. Yapı, avlusu, portali, köşe kuleleri, planı ve mimari özellikleri bakımından Sultan hanlarını hatırlatır.
Selçuklu Dönemi tarih kaynakları, Konya-Aksaray arasında, adı Ruzbe olan bir handan bahsederler. Bu yapının yeri kesin bilinmemekle birlikte, Konya’ya yakın olduğu anlatılan olaylardan dolayı anlaşılmaktadır. Dolayısıyla bu yapının vakayinamelerde belirtilen Horozlu Han olması mümkündür. Yapının ismi olan “Horozlu”nun bir zamanlar yapıda olduğu belirtilen devşirme bir kabartmadan kaynaklandığı açıklanmıştır. Bazı araştırmacılar, hanın Ruzube, Oruzbe, Horusion gibi isimlerinin, “Ruz Apa”nın bozulmuş bir şekli olduğunu belirtmişlerdir. Selçuklu atabeyi Camedar Esudüddin Ruz Apa, yapının banisidir.
Yapı malzemesi olarak kesme taş malzeme kullanılmıştır. Yapının inşasında kullanılan tüf taşı sarımsı bir renktedir. Bu da yapıya farklı bir görünüm kazandırmıştır.
Kervansarayın günümüze sadece kapalı bölümü sağlam olarak gelmiştir. Avlu ve etrafında bulunan mekânlar, temel üzerinde yaklaşık 1,00 m yükseklikte dondurulmuş duvarlardan oluşur.
Yapının her bir cephede ikişer ve köşelerde de birer tane olmak üzere toplam altı payandası bulunur. Bu payandalardan yan cephelerde olanı çokgen kesitli olarak yapılmışken, diğer cephede olanı dikdörtgen kesitlidir. Bu kuleleriyle yapı âdeta bir kale görünümünü andırmaktadır.
Yapı plan olarak servis (açık) bölüm ile barınak (kapalı) kısımdan oluşur. Kapalı bölüm olan Barınak kısmı, servis (açık) bölümünden ölçü olarak daha küçüktür. Kervansarayın servis bölümü olan açık avlulu kısmının günümüzde konumunu belirleyecek dış duvarları izlenebilmektedir.
Yapının avlu bölümü yeniden restore edilmesine karşılık, olası mescit, hamam gibi mekânlarının ayrımını yapmak mümkün görülmemektedir.
Hanın kapalı bölümü kuzey-güney doğrultusunda uzanan beş sahınlıdır. Ortadaki sahın yan sahınlardan yüksek ve geniş tutulmuştur. Merkezdeki sahına dik olarak uzanan beş sahından oluşur. Girişten sonra barınak kısmını boylu boyunca kapsayan orta sahının her bir tarafındaki sahınlar ikişer ayak sırasıyla desteklenmiştir. Yan sahınların üzeri beşik tonozla örtülüdür. Orta sahın ve her bir kenarda en dıştaki sahınların haricinde kalan iki ayak arasındaki bölümde bir seki sırası uzanır. Orta sahını dik kesen üçüncü sıradaki tonozla ayı seviyede bir aydınlık feneri görülür. Aydınlık feneri sekizgen kasnağın üzerine oturan bir içten oval kubbe dıştan ise piramidal külahla örtülüdür. Kubbe kasnağı üzerinde dört yöne bakan birer mazgal pencere içeriye ışık sağlar. Tuğla kubbe, değişik şekilde dizilmiş tuğla örgüleriyle zikzaklar oluşturmaktadır.
Yapı süslemeleri bakımından oldukça yalındır. Taç kapı, sivri kemerli bir kapı açıklığıyla şekillenmiştir. Açıklığın içinde üç dilimli bir kemer içinde mermer paneli görülür. Muhtemelen kitabe panosuna ait olan bu alan günümüzde üzeri boş bir mermer ile doldurulmuştur. Yapıda çok az devşirme malzeme kullanılmıştır. Özgün taşlarının üzerinde, daha önce birçok Selçuklu yapısında da görülen bazı taşçı işaretleri seçilir.
Günümüze korunarak gelen kervansaray, hâlen restaurant olarak kullanılmaktadır.
Horozlu Han
