Türkiye Selçukluları Döneminde, Konya-Aksaray yolu üzerinde inşa edilmiş bir handır. Konya’nın yaklaşık olarak 70 km kadar kuzeydoğusunda yer alır. Bu yol, Selçuklu Dönemi kervanlarının kullandığı ana kervan yollarından birisidir. Hanın öncesindeki menzil, Zazadın Hanı’dır. Sonrasındaki menzil ise Sultan Hanı olmalıdır. Kervansaray kuzey-güney yönünde, kuzeyindeki Obruk adı verilen coğrafi olarak çöküntü sonucunda oluşmuş bir gölün hemen yakınında inşa edilmiştir. Kervansarayın yer seçiminde bu obruğun yer belirleyicisi olduğu söylenebilir. Kervansaray, ismini bu gölden almıştır.
Yapının inşa tarihini gösteren herhangi bir kitabesi bulunmamaktadır. Ancak İbn Bibi’de kervansarayın kullanımı ile ilgili bazı tarihî bilgiler verilmiştir. Bu bilgilerin ışığında kervansaray, I. İzzeddin Keykavus’un yönetim yıllarında (1211-1220) inşa edilmiş olmalıdır.
Yapı, kapalı bölüm (barınak) ve açık avludan (servis) oluşan iki kütleli bir plana sahiptir. Kapalı bölüm açık avlulu kısma göre daha küçük ölçekli olarak yapılmıştır. Bu plan özelliği ile Anadolu’da XIII. yüzyılda inşa edilmiş sultan hanları plan özelliğini göstermektedir.
Yapı özellikle inşasında bol miktarda spolien (devşirme) malzeme kullanımı ile dikkati çekmektedir. Yapıda kullanılan malzeme yakındaki Perta antik yerleşmesinden getirilmiştir.
Batı cephenin ortasında dışa taşkın ve duvardan yüksek bir taç kapı, doğrudan avluya geçit veren bir koridora açılır. Sivri kemerli taç kapının kemeri iç içe iki kademeli olarak yapılmıştır. En dıştaki kemer, spolien yastıklarla mermer sütuncelere oturur. Daha içerlek tutulan ikinci kemer devam ederek, taç kapının eyvan şeklinde avluya olan bağlantısını sağlar. Taç kapının üzerinde birbirine eşit aralıklarda yerleştirilmiş üç kare pencere ve en yukarıda da dendan görülür.
Taç kapıdan geçildikten sonra dikdörtgen planlı ve üzeri sivri beşik tonozla örtülü giriş eyvanına ve buradan da avluya ulaşılmaktadır. Doğu-batı yönünde uzanan avlu simetrik bir plana sahiptir. Avlunun kuzey ve güney kanatlarında dörder kare ayakla beş bölüme ayrılmış karşılıklı revak izlenir. Revakların üzeri avluya doğru beş bölümlü sivri beşik tonozla kapatılmıştır. Avlunun giriş yüzü iki katlı olarak tasarlanmıştır. Giriş eyvanının her bir tarafında iki dikdörtgen planlı mekân yer alır. Bunların hancının kullandığı mekânlar olması olasıdır. Bu mekânlardan güneyde en köşede olanın içinde, üst kata çıkışı sağlayan merdiven yerleştirilmiştir. Giriş bölümünün üzerinde yer alan mescit katı, kuzey-güney yönünde sivri beşik tonozla örtülmüştür. Mescidin mihrabı tahrip edilmiştir.
Hanın, kapalı barınak bölümüne girişi sağlayan taç kapısının yeri son onarımlar sırasında ortaya çıkmıştır. Dönem analizi sonrasında basit düz silmeli bir kapı olduğu anlaşılmıştır.
Barınak kısmı taç kapıdan sonra ortada doğu-batı doğrultusunda devam eden merkezî bir sahın ile bu sahını kuzey-güney doğrultusunda dik olarak kesen sekiz sahına bölünmüştür. Enine yerleştirilmiş sahınların üzeri, sivri kemerli altı destek sırasının taşıdığı sivri beşik tonozlarla kapatılmıştır Merkezdeki orta sahında enlemesine atılan takviye kemerleri, orta sahına destek verir. Her bir ayak sırasında dörder kare ayak ve bunlara orta sahın yönünde bitişik Bizans Dönemi spolien pencere lentolarına ait parça yer alır.
Girişten sonra barınak kısmını boylu boyunca kapsayan orta sahının her bir tarafındaki sahınlar ikişer ayak sırasıyla desteklenmiştir. Orta sahın ile her bir kenarda en dıştaki sahınların haricinde kalan iki ayak arasındaki bölümde bir seki sırası uzanır. Orta sahnı dik kesen altıncı sıradaki tonozla aynı doğrultuda bir aydınlık feneri görülür. Dairevi kubbe bileziğine geçişte tromplar kullanılmıştır. Hanın doğu ve batı cephesi boyunca belirli aralıklarla yerleştirilmiş ve her bir sahına bakan mazgal pencereler içeriyi aydınlatır.
Yapının süslemeleri oldukça yalındır. Yalnız yapının içinde, özellikle eyvan ve bu bölümlerde, spolien malzemenin belirgin bir süsleme programı oluşturacak şekilde yerleştirildiği görülür.
Obruk Hanı
