SULTAN SELİM KÜLLİYESİ

Karapınar; XVI. yy’da Yavuz Sultan Selim (1512-20)’in Çaldıran (1514) ve Mercidabık (1516) seferleriyle ardından Kanuni Sultan Süleyman (1520-66)’ın Irakeyn (1533-34) ve İran (1543; 1553) seferleri sonrası önem kazanmış tarihî bir yerleşim merkezidir. Adı, sonradan Anadolu Sağ Yolu/Hac Yolu/Ulu Yol olarak tanımlanacak Eski Bizans yolu, Karapınar’ın öneminin gittikçe artmasına sebep olmuştur. Bu bağlamda Yavuz Selim, ilk faaliyet olarak Çaldıran Seferi sonrasında Karapınar’a sur içinde köysel bir yerleşim kurdurmuştur. Ancak büyük bir ihtimalle bölgenin zor coğrafi ve hayat şartları kısa zamanda buranın terk edilmesini gerektirmiştir.

Bölgenin ve Karapınar’ın ikinci ve asıl değişimi ise Şehzade Selim (1566-74)’in ikinci kez atandığı Konya sancak beyliği zamanına rastlar. Mevcut arşiv bilgilerine göre, 1558’de kardeşi şehzade Bayezit ile Konya topraklarında yaptığı iç savaş sırasında bölgeyi tanıma fırsatı bulan Şehzade Selim, yol üzerinde olmasına rağmen Karapınar’ın ıssız, susuz ve tehlikeli derbent olmasından etkilenmiş ve bu doğrultuda çaba sarf etmiştir. Dolayısıyla babas  ı Sultan Süleyman’a bir yerde Saray Divanı’na durumu belirten, yani menzil külliyesi kurma, su getirtme ve beraberinde şehir kurma projesini belirten yazı göndermiştir. Kanuni ve Divan, Karapınar’a yapılacak kapsamlı bir vakıf eserinin şehre ve yolu kullanacaklara sağlayacağı güven, ekonomik refah ve sosyal ilişkiler kadar, işin siyasi ve prestij boyutunu da düşünerek onay vermiştir. Aslında konuya dönemin muhteşem lakaplı padişahı Sultan Süleyman ile şehzadesi Selim’i düşünerek farklı pencerelerden bakmak gerekir. Padişahın 1553’te, ilk şehzadesi Mustafa’yı Konya-Ereğli’de katlettirmesi, ardından kısa süre sonra hayatta kalan son iki şehzadesi Selim ile Bayezit arasında yine Konya topraklarında meydana gelen savaş ve sonrasında Bayezit’in öldürtülmesi, başta Kanuni’ye, ister istemez Selim’e de prestij kaybettirmiştir. En azından bu izlerin Konya topraklarında silinmesi için Karapınar’daki imar faaliyeti baba ve oğlu için büyük önem taşımış olmalıdır. Ayrıca dönemin padişahı olarak Sultan Süleyman kendisiyle halef-selef olacak geleceğin padişahına en belirgin şekilde maddi ve manevi desteğini sunmaktadır.

Belgelerden öğrenildiğine göre Kanuni, Konya topraklarında oldukça geniş bir araziyi, üzerindeki köylerle birlikte Şehzade Selim’in vakfı için temlik ettirmiştir. Maalesef günümüze gelmediğinden ya da bilinmeyen bir yerde olduğundan, dolaylı yollardan içeriğine kısmen ulaşılabilen vakfiyeye göre, vakfın büyük meblağ tutan geliri özellikle iki kalem gidere; gereğinden fazla çalıştırılan personelin giderine ve imaretin yekûn tutan masraflarına gitmekteydi.

Şehzade Selim, hem yeni yerleşimin çekirdeğini oluşturmak hem de şehir içinden geçen İstanbul-Hicaz yolunu kullanacakları düşünerek kapsamlı bir menzil külliyesi tasarlatır. Cami, sıbyan mektebi, imaret, tabhane, arasta, iki han, çeşme, hamam ve iki yel değirmeninden oluşan külliyesi dönemin başarılı mimari faaliyetleri arasındadır. Kayıtlara göre yapımı 1560-63 yılları arasında süren yapı topluluğu, özellikle menzil külliyesinin tasarımı gereği ticari (han+bedesten) ve sosyal (imaret+tabhane) içerikli yapılarla ya mekânsal büyüklükle ya da harcama kaleminde masrafla vurgulanmıştır. Genelde menzil külliyelerinde ikinci planda kalan cami, bir şehzade sultan eseri olmanın gereği çift minaresiyle dikeyde vurgulanmış ayrıca kaliteli malzeme kullanımı ve bezemesiyle de önemsenmiştir. Külliyede, yapılar arasında işlevselliğin, mekân kurgularının yapıldığı düzgün planlı şema geometrik düzen uygulanmıştır.

Külliyenin iki banisi söz konusudur. Biri görünürde Şehzade/Sultan II. Selim, diğeri ise arka planda kalmayı tercih eden I. Süleyman’dır. Bu sebepledir ki, Karapınar XVI. yüzyılın ortalarından XX. yy.da Cumhuriyetin ilk yıllarına kadar “Sultaniye” adıyla tanınmıştır. Bu ikilinin mimar konusunda da uzlaşma içinde olduğu düşünülebilir. Bir arşiv belgesinde adı geçen Halepli mimar Cemaleddin, Hassa Mimarlar Teşkilatı’nın başındaki kişi ser-mimar Mimar Sinan’ın eyalet mimarıdır. Mimar Cemaleddin’in Karapınar Selimiye Külliyesi’nde görevlendirilmesi hiç şüphesiz dönemin ve Kanuni ailesinin de bir yerde baş mimarı olan Mimar Sinan’ın bilgisi dâhilinde olması gerekir. Ayrıca külliyenin cami, imaret, hamam ve han yapısının Mimar Sinan ile ilgili tezkerelerde adının geçmesi salt baş mimarın kompleksiyle veya yanlışlıkla ifade edilemez. Sinan’ın, ya proje çiziminde ya da onarımında ve ikinci mimar gönderilmesinde katkısı olabileceği varsayılabilir. Külliyede görev yapan usta/kalfa ve çırakların çevre yerleşimlerdeki çeşitli iş kollarına mensup zanaatkârlardan seçilmesi ise tabii bir gelişmedir.

Külliyenin yapım aşamasıyla birlikte, oluşturulacak kasaba/şehrin dinamizmini sağlamak üzere, çevredeki yaylalarda yaşayan konar-göçer Türkmen boyları önce vergi kolaylığı sağlanarak gönüllü iskân politikasına tabi tutulmuş, sonuç yeterince başarılı olmayınca zoraki iskân yöntemi denenmiştir. Ayrıca semerci, nalbantçı, eğerci, kasap vb. işkollarını da canlandırmak için çevredeki kazalardan ustalar getirtilmiştir. Böylece amaçlanan nüfus artışı zaman içinde sağlanarak XVI. yüzyıl sonunda yaklaşık 900 yetişkin erkek sayısına ulaşılmıştır. Bu sayı 4.500 kişilik aileye karşılık gelmektedir.

Sultan II. Selim tahta çıkışı sonrasında, kendi hazinesinden büyük harcama yaparak 1568-69 yıları arasında, Karacadağ’ın gözelerinden künklerle su getirterek hem yerleşimin beş çeşmesine hem de külliyenin hamam, şadırvan ve helâlarına sürekli su sağlatmıştır.

Sultan II. Selim’in banilik yönüne gelince; babasının kırk altı yıl süren uzun ve güçlü iktidar yönetiminden sonra tahta çıkması, sekiz yıl gibi kısa süreli padişahlık yapması sebebiyle II. Selim’in kendini yeterince ifade ettiği söylenemez. Daha çok kişiliği, saraydaki yönetim anlayışı sebebiyle tarihçiler tarafından eleştirilen II. Selim; banilik yönü irdelendiğinde mimarlık ve sanat tarihine olan katkıları inkâr edilemez. Babası, annesi ve kız kardeşi gibi Sultan’ın da imarcı yönü aileyle bağlantılı olmalıdır. Karapınar dışında, Konya’da aynı yıllarda Mevlâna Asitanesi bitişine inşa ettirdiği külliye, Edirne Selimiye Külliyesi, Kıbrıs-Lefkoşe’deki katedralin Selimiye Camii adıyla dönüşümünün yapılması, babası Kanuni’nin İstanbul’a türbesini inşa ettirmesi, Büyükçekmece köprülerini tamamlatması, Şam Süleymaniye Külliyesi’ne ek yapılar inşa ettirmesi, İstanbul Ayasofya ve Topkapı Sarayı’na yaptırdığı eklemeler azımsanacak imar eylemleri değildir. Ayrıca dönemin de saray çevresinin vakıf eserleri de yekûn tutmaktadır.

Karapınar Selimiye yapı topluluğu, bir menzil külliyesinin tipik özelliklerini yansıttığından ana yapı konumundaki hanın tanıtımına öncelik vermek gerekir. Maalesef yapı, yeniden kurgulanarak inşa edildiğinden dolayı orijinalliğini büyük çapta kaybetmiştir. Bu bağlamda külliyenin tanıtımına sırasıyla en özgün durumda kalan cami ve ardından hamamla başlamak daha uygun olacaktır.

Cami

Geometrik tasarımlı külliyede kuzey-güney eksenin güney ucunu cami oluşturur. Etrafının geniş bir bahçe ve iç avlu ile çevrelenmesi, ana kubbe ve minareler caminin dikey yönde vurgulanmasını sağlamıştır. Cami; ibadet mekânı, son cemaat yeri, iki minare, bahçe ve kuzeyinde ortak kullanım amaçlı şadırvanlı iç avludan oluşur.

İbadet mekânı, bir kenarı 14,20 m olan kare plan yansıtır. Üzeri pandantif geçişli 14,80 m çapındaki kubbeyle örtülmüştür. Beden duvarları tarafından taşınır. Simetrik biçimde düzenlenen cepheler kuzey hariç, altta daha geniş olmak üzere üç kademelidir. Ayrıca bazı yerlere payanda ayakları da yerleştirilmiştir. Cepheler bölgenin kendi taşıyla düzgün işçilikle örülmüştür. Kurşunla kaplanan ana kubbe payanda kemerine sahiptir. Alt pencerelerde demir, üst seviyelerde alçı şebekeli pencere kullanımı görülür. Beş bölümlü son cemaat yerinde altı sütun sivri kemerlerle bağlanmış olup, üzerindeki pandantifli kubbeleri taşır. Kuzeybatı ve kuzeydoğuya konumlandırılmış birer şerefeli minareler caminin selatin (sultan) camisi olduğunu vurgular. Son cemaat yerinin eksenine açılan taç kapıyla harime giriş sağlanır. İki ayrı renkli taşın birlikte örüldüğü giriş kapısının üstünde istiridye nişi onun üzerinde ise iki farklı içerikteki kitabeyle karşılaşılır. Kitabelerden biri yapım amaçlıdır ve ebcet hesabıyla 971/1563 yılını verir ki, caminin, muhtemelen külliyenin, tamamlanma tarihini yansıtır. İkinci kitabe onarımla ilgili olup 1263/1847 tarihlidir ve Sultan Abdülmecit dönemine işaret eder. Taç kapıdan girildiğinde güney duvarın merkezinde mihrap yanında minber ve güneybatı köşede de müezzin mahfeli yer alır. Mermerden yapılan mimari ögeler dönem özellikleridir. Çeşitli seviyelere açılan pencerelerle aydınlanan caminin içinde pandantifler ve kubbede kalem işi bezemeye rastlanır. Caminin kuzeyinde yeri değiştirilmiş bir şadırvanla karşılaşılır. 1004/1596 tarihli kitabe onarım amaçlı olmalıdır. Karapınar Selimiye Camii, zaman içinde onarımlar görmekle birlikte orijinalliğinden önemli bir şey kaybetmemiştir. Hâlen külliyenin en sağlam ve kendi işlevine hizmet eden yapısıdır. Bakımlı ve ibadete açıktır. Bahçesi ve iç avlusu taş döşeme ve yeşil alan çalışmasıyla yeniden düzenlenmiştir.

Hamam

Külliyede camiden sonra özgünlüğünü genelde koruyan yapıdır. Külliyenin ve yerleşimin temizlik ihtiyacını karşılamak amacıyla inşa edilmiştir. Tek hamam olarak tasarlanmıştır. Külliyede kısmen dışarı olup doğu-batı aksının doğu ucunu belirtir. Külliyeye gelir getirmesi de düşünülmüştür. Doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen plan yansıtır. Hamamın en büyük mekânı soyunmalık olup üzeri fenerli kubbeyle örtülüdür. Hamama batıdan girilir. Soyunmalıktan sonra üçlü düzenleme yansıtan ılıklığa geçilir. Tıraşlık ve helâ bu bölümde yer alır. Sıcaklık bölümü merkezi kubbeli enine sıcaklıklı çift halvetli gruba girer. Doğu uçta su deposu ve külhan bulunur. Uzun süre işlevini devam ettiren hamam günümüzde onarılarak bir çeşit sergi yeri, etnografik müze deposu olarak değerlendirilmektedir.

Han

Bir zamanlar menzil külliyesinin en abidevi ve ana yapısı iken zaman içindeki müdahaleler ile ilk yapısını kaybetmiştir. Kazı ve sonrasındaki onarım çalışmalarının başlatıldığı 1990 öncesinde, örtü sistemi yıkılmış ancak bazı duvar kalıntıları, taç kapılar ve bazı mimari ögelerin bulunduğu, arsasının da muhdes dükkânlar ve park tarafından işgal edildiği bir durumda idi. Bu sebeple A. Sami Ülgen ve A. Kuran’ın çizimleri bazı hataları içermektedir. Konya Selçuk Üniversitesinin başkanlığındaki kazıyla temellere ulaşılmış son ve doğru planı çıkarılabilmiştir. Buna göre doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen planlı han, üç ayrı bölümden oluşmaktadır. Merkezde kuzey-güney istikametinde dikdörtgen planlı ve üzeri örtülü bir koridor bulunur. Koridorun her iki ucunda iki renkli taşlarla örülmüş giriş kapılarına sahip taç kapılar göze çarpar. Bu kapılardan sonra doğu ve batı iki uzun kenara açılan birer kapıyla da simetrik düzenlenmiş ahırlara geçilir. Aslında koridorun her iki yanındaki bu ahırlara han da denebilir. Ahırlar 47x32,52 m boyutlarında olup, içlerinde yer alan on ikişer kâgir ayakla üzerindeki ahşap kırma çatıyı taşımaktaydı. Ahşapların da kurşunla örtüldüğü kabul edilmektedir. Ahırların bazı yerlerinde orijinal ocak ve duvar nişi izlerine rastlanır. Araştırmacı Y. Küçükdağ, zaman içinde ilk hanın, tahminen XIX. yüzyıl sonunda, harap olmasından dolayı han alanının daraltılarak iki katlı hâle getirildiğini belirtir. Ahşap merdivenle çıkılan ikinci kat çeşitli oda ve salonlardan meydana gelen otel işlevi de gören duruma dönüştürülmüştür. Zamanla ikinci yapım evresinin de tahribatıyla birlikte hanın arazisi muhdes dükkânlar tarafından işgal edilmiştir. Son yıllarda Konya Vakıflar Bölge Müdürlüğü kontrolünde yapılan onarım çalışmalarıyla han âdeta yeniden inşa edilmiştir. Mevcut izlerin korunduğu projeyle cepheden han, içten iki katlı çarşı görünümlü ticari işlevli bir yapı ortaya çıkmıştır.

Arasta

Han ile birlikte külliyenin bir diğer ticari amaçlı yapısıdır. Âdeta külliyeyi doğu-batı doğrultusunda ortadan bölen dikdörtgen planlı, bir sokağın karşılıklı iki tarafına dükkânların yerleştirildiği plan şemasını yansıtır. İçinden Konya-Adana tarihî yolu geçmekte idi. Dükkân sayısı orijinalde 39’dur. Arasta bir kapıyla hana diğer bir kapıyla da ortak kullanımlı cami avlusuna açılmaktadır. Zamanla dükkânların yıkılması ve zeminin dolması sebebiyle arasta hem işlevini hem de mevcut görünümünüm yitirmiştir. Orijinal kalan değerler aynı yerde yüzyıllardır geleneksel pazar kurulması ve bazı duvar izleri idi. Kazı ve onarım çalışmalarıyla arastada temellere ulaşılmış, dükkânlar geçmişin izini hatırlatacak şekilde yeniden inşa edilerek üzerleri kaplanmıştır. Ortadaki yolun da taşları değiştirilmiştir. Bu bağlamda dükkânlar çeşitli esnaflar tarafından kullanılmaktadır.

İmaret

Günümüze büyük mekân kayıplarıyla ulaşan imaret, orijinalde fırın, mutfak, kiler, yemekhane, ambar ve odun deposu bölümleriyle külliyede önemli bir sosyal işlere sahipti. Arşiv bilgisine göre vakfın giderleri arasında imaretin ikinci sırada yer almasının tesadüfi olmayıp sadece kendi bünyesine hizmet etmediği, gelip geçene ve yardıma muhtaç yerleşim halkına da hizmet verdiği anlaşılır. İmaretin yeri, cami ile ortak kullanılan iç avlunun kuzey ve kuzeybatısıdır. Bugüne ancak imaretin üzeri kubbelerle örtülü bazı eyvanları gelebilmiştir. Kazı çalışmasıyla ortaya çıkarılan mutfak batı yönde 12x12 m ölçülerinde birbiriyle ilişkili iki mekân şeklindedir.

Tabhane

Külliyenin sosyal işlevli bir bakıma konaklama görevini üstlenen yapısıdır. Diğer tabhanelerde de olduğu gibi sıradan olmayan bazı konuklara hizmet vermiş olmalıdır. Yeri camiyle ortak kullanımlı iç avlunun kuzey ve kuzeydoğudaki oda-eyvan ilişkili mekânlardır. Bu mekânlardan doğuya bakan üçlü düzenlemeye hamam tarafından yani avlu yerine sokaktan girilmesi işlerinin ne olduğunu düşündürür. Muhtemelen ayrıcalıklı konuklara ev sahipliği yaptığı tahmin edilebilir. Zamanla tahrip olarak kullanılmayan mekânlar, son yıllardaki onarım çalışmalarıyla yeniden hayat bulmuş ve iş yerleri olarak değerlendirilmiştir.

Çeşme

Külliyede kuzey-güney ekseninin kuzey ucunu oluşturan çeşme, Çarşı Çeşmesi olarak da tanınır. Tek yüzlüdür. Üzerinde 977/1569 tarihini veren kitabesi mevcuttur. Bu tarih aynı zamanda Karapınar’daki su yollarının ve şehrin diğer dört çeşmesinin de tamamlanma yılıdır. Çeşme genel hâliyle iyi durumdadır.

Su Yolları

Karacadağ’ın gözelerinden künklerle getirilen su yollarının izi maalesef günümüzde kaybolmuştur. Büyük masraflarla Sultan II. Selim’in bizzat yaptırdığı ve yapımında hisar erlerinin çalıştığı bilinen su sistemi, XX. yüzyıl başına kadar Karapınar’ın su ihtiyacını karşılamıştır.

Değirmenler

Arşiv bilgisine göre külliyenin yapım aşamasında buğday ve arpanın öğütülmesi amacıyla su kaynaklarının kısıtlı olduğu Karapınar’da, önce Ali Tepesi’ne iki yel değirmeni yaptırılmıştır. Kısa süre külliyenin ve halkın ihtiyacını karşılayan değirmenler atıl kalmış, yerine su kaynağında iki değirmen yaptırılmıştır. Yel değirmenlerinin izlerine yakın tarihe kadar rastlanırken kalıntıları ortadan kaldırılmıştır. Su değirmenleri de benzer şekilde yok olmuştur.

Sıbyan Mektebi

Günümüze ulaşmamakla birlikte arşiv belgelerinden yola çıkarak yerinin, caminin kuzeybatısı olduğu belirlenen sıbyan mektebi üzeri kubbeyle örtülü tek mekânlı bir yapı idi. Zaten yeni bir şehir kurulurken sıbyan mektebinin de yaptırılması elzem bir durumdur.

Arşiv belgeleriyle kuruluşu ve işleyişi adım adım izlenebilen Karapınar/Sultaniye, Osmanlı şehirciliğine iyi bir örnek teşkil eder. Dönemin halef ve selefi Şehzade Sultan II. Selim ve Kanuni Sultan Süleyman’ın ortak baniliğinde programlanan menzil külliyesi ve imar eylemi 1560-69 yılları arasında gerçekleştirilmiştir. Bulunamasa da vakfiye ve kitabeler ile arşiv belgeleri dönemi için ayrıntılı bilgi vermektedir. Hassa Mimarlar Teşkilatı’na bağlı Cemaleddin adlı Halepli bir eyalet mimarinin sorumluluğundaki inşa faaliyeti Orta Anadolu’daki en büyük yapım etkinlikleri arasındadır. Bölgeye güvenlik, huzur, ekonomik ve sosyal hayatta refah sunan ve âdeta can suyu niteliğinde faaliyetlerle bir zamanlar Anadolu Sağ Yolu’nu kullanan kervanlar-tüccarlar, hacılar ve surre alayları, gezginler ve ulaklar için Karapınar, çevrenin çorak ortamında vaha konumunda idi. Bazı sebeplerle XIX ve XX. yüzyıllarda külliye olgusunu kaybeden yapı topluluğu, oldukça başarılı bir sanat tarihi kazısıyla yeniden ilk hâline ulaşılmış, yapılan yeniden inşa ve mevcudu onarma faaliyetleri ile de yapımından yüzyıllarca sonra yeniden hayat bulmuştur. Osmanlı dokusu yeni kuşakla buluşturulmuştur.