Zazadın Hanı, Karatay’a bağlı Tömek köyü (günümüzde mahalle) sınırları dâhilinde, Konya-Aksaray yolunun 22. kilometresinde yer alan büyük boyutlu Selçuklu kervansaraylarındandır. Tarihî İpek Yolu’nun üzerinde bulunan yapı, doğu-batı doğrultusunda konuşlandırılmış, açık ve kapalı bölümlerden oluşmaktadır.
1236 yılında Vezir Saadeddin Köpek tarafından yaptırılan hana güney cephesinin ortasındaki taç kapıdan girilmektedir. Yapılan araştırmalarda tarihî yolun kalıntılarına hanın doğu yakınlarında rastlanmıştır. Ayrıca güney tarafında iki tarihî kuyu, kuzeyinde ise bir köşk kalıntısı bulunmuştur.
Yapıda düzgün yonu taş kullanılmış, dış ve iç taç kapılar ise renkli mermerden yapılmıştır. Han duvarlarında çok miktarda devşirme malzeme görülmektedir.
Yapının duvarlarının ortasında ve köşelerde yuvarlak ve kare kesitli payandalar kullanılmıştır. Bu şekilde hem duvarlar güçlendirilmiş hem de cephelerin monotonluğu giderilmiştir.
Dış taç kapıyı geniş bordürler çevrelemektedir. Bu bordürler üzerinde yarım geometrik ve yıldız geçmelere yer verilmiştir. Taç kapı girişi bir eyvan şeklindedir. Açık avlu kapalı barınak bölümünden daha büyüktür. Avlunun kuzey duvarı iki bölüm hâlinde kuzeye çıkıntı yapar. Avlu etrafında açık ve kapalı hizmet birimleri bulunmaktadır.
Kapının sağında ve solunda görevli odaları, taç kapı üzerinde de mescide yer verilmiştir. Zamanında yıldız tonozla örtülü kare planlı mescidin mihrabı geometrik bir bordüre sahiptir. Güney duvarında küçük bir oda ile bir revak yer almakta; doğu duvarı boyunca kapalı beş oda yer almaktadır. Büyük olan güney doğu köşedeki oda tuğladan çapraz bir tonozla örtülüdür. Bu mekânın dışında bütün üst örtüde beşik tonoz kullanılmıştır. Kuzeydoğu köşedeki revak iki sahınlıdır. Diğer bölümler açık ve kapalı mekânlardan meydana gelmektedir.
Kapalı barınak kısmının taç kapısında dış kapı gibi renkli taş kullanılmıştır. Bu kapı üzerindeki kitabe 1235 tarihli olup, Alâeddin Keykubat zamanına aittir. Dış kapıdaki kitabe ise II. Gıyaseddin Keyhüsrev zamanına, l236 yılına, aittir. Önce kapalı kısım yapılmış, Keyhüsrev zamanında da avlusu ilave edilmiştir. Son restorasyon sırasında bu hususu doğrulayan üçüncü bir kitabe daha bulunmuştur.
Barınak kısmı, doğu duvarına paralel dörderli beş ayak sırası ile altı sahna ayrılmıştır. Bu sahınları ortadan yüksek bir sahın dik olarak keser. Dördüncü sahnın ortasında aydınlık feneri bulunmaktadır. Barınak bölümünde duvarlara bitişik sahınlara hayvanlar bağlanıyor; yolcular da ayaklar arasında yer alan sekilerde yatıyorlardı. Batı duvarı boyunca uzanan seki çini levhalarla kaplıydı ve önemli yolculara ayrılmış olmalıydı.
1996 yılında Prof. Dr. Haşim Karpuz ve Prof. Dr. Ali Baş tarafından handa yapılan temizlik çalışmasında avlunun zemin kotu bulunmuş, ayrıca bir su tesisatına rastlanmıştır. Revaklardaki mekânların avlu kotundan düşük olduğu anlaşılmıştır.
Kervansaray 2008 yılında Selçuklu Belediye Başkanı Prof. Dr. Adem Esen’in girişimleriyle kısa sürede restore edilerek kültürel amaçlı kullanıma sunulmuştur.
Zazadın Hanı
Zazadın Hanı'nın içinden bir görünüm
