Karatay ilçesinde, Mevlâna Külliyesi yanındaki Selimiye Camii’nin batı bitişiğinde yer alan Yusuf Ağa Kütüphanesi, III. Selim’in annesi Valide Mihrişah Sultan’ın kethüdası ve Darphane emini Giritli Yusuf Ağa tarafından 25 Cemaziyelahir 1209/17 Ocak 1795 tarihinde inşa ettirilmiştir. Toplam kullanım alanı 110 m² olan kütüphanenin bina emini de Mehmet Sadık’tır. Yusuf Ağa kütüphanenin yanında bir de medrese inşa ettirmiştir. Bu medrese de “Kütüphane Medresesi” adıyla meşhur olmuştur.
Kütüphane, Sultan Selim Camii’nden 228 sene sonra yapılmakla birlikte mimari yapısı camiye uydurulmuştur. Bu kütüphane, Konya’da kütüphane olarak yapılan ve günümüze kadar gelen tek binadır. Kütüphanenin vakfiyesinde, kütüphanede çalışanlarının niteliklerinden, kütüphanenin bakım ve temizliğine kadar her ayrıntıya titizlikle yer verilmiştir. Kütüphane, tarihî gelişimi, binası ve içinde barındırdığı eserler bakımından kendisine has bir özeliğe sahiptir.
Uzun süre Konya Bölge Yazma Eserler Kütüphanesi Müdürlüğüne bağlı olarak hizmet veren kütüphanede ağırlıklı olarak Arap harfli matbu kitaplar yer almaktadır.
Evvelce masa-sandalyesi bulunmayan kütüphanede, yere hasır ve kilim serilir; okuyucular diz çökmek suretiyle kitap okurlardı. Sonraları bu usul değişmiş, ortada geniş bir kerevet ve kerevetin üstünde büyük bir masa ve sandalyeler konmuştur (1922).
Kütüphane 1927 yılından sonra Mevlâna Müzesi Kitaplığı ile birleştirilmiş ve bina Memurlar Kooperatifi’ne tahsis edilmiştir. 1946 yılından sonra tekrar Maarif Vekâleti Kütüphaneler Müdürlüğüne geçen kütüphane, 1949 yılında yeni tesis ve modern usuller ile hizmete girmiştir.
2007 yılında kütüphanenin tonoz, kubbe, kavisli kısımlarının kurşunları döşenmiş, elektrik tesisatı tamamen yenilenmiştir.
Yusuf Ağa Kütüphanesi’nde Arap harfli matbu eserlerin yanı sıra; Latin harfli eserler de bulunmaktadır. Arapça, Farsça ve Osmanlı Türkçesiyle 3.186 yazma eserin bulunduğu kütüphanede 8.631 adet de matbu kitap mevcuttur.
Kütüphanedeki el yazması ve nadir matbu eserlerin tamamı sayısallaştırılmış durumdadır. Ayrıca 216 eserin de mikrofilmi vardır.
Osmanlı’nın son dönemine kadar -diğer kütüphanelerde olduğu gibi- Yusuf Ağa Kütüphanesi’nde de hafız-ı kütüpler görev yapmıştır. Yusuf Ağa, kütüphanede çalışacak hafız-ı kütüplerin nasıl olması ve kütüphanedeki görevleri ile ilgili açıklamaları vakfiyesinde yapmıştır. Vakfiyede hafız-ı kütüple ilgili; kitapları doğru okuyup ayırt etmesi, kitapları tasnif ederek dolaplara yerleştirmesi, Konya’da oturması, emin ve dürüst, bilgili ve yetenekli, hâl ve hareketleri takdir edilen, güzel huylu, dindar, temiz ahlaklı olması istenmektedir. Hafız-ı kütüb-i evvel ve hafız-ı kütüb-i sani olmak üzere iki hafız-ı kütübün kütüphanede görevlendirildiği görülmektedir. Hafız-ı kütüb-i evvele 100 akçe, hafız-ı kütüb-i saniye ise 90 akçe verilmesi şart koşulmuştur. Hafız-ı kütüpler yanında kütüphanede yamağ-ı evvel ve yamağ-ı sani de görevlendirilmiştir. 07 Şaban 1211/05 Şubat 1797’de hafız-ı kütüb-i sani olan Mehmet Efendi’nin ölümü üzerine, yerine yamağ-ı evvel Hafız Mehmet Efendi b. İsmail’in görevlendirilmesi için teklif edilmiştir. Boşalan yamağ-ı evvel görevine de yamağ-ı sani Mehmet Sait Efendi, yamağ-ı saniliğe de erbab-ı istihkaktan Hadimî es-Seyyit Ahmet Efendi b. İsmail atanmıştır. Atanan görevlilerinden kütüphaneyi açmada ve kapatmada dikkatli davranmaları ayrıca vakfiye şartlarına uygun olarak dışarı kitap çıkarılmaması hususlarına dikkat etmeleri istenmiştir.
111 Numaralı Konya Şeriye Sicili’nde, kütüphanede bulunan kitapların bir listesi verilmiştir. Bu listede; tefsir, fıkıh, Kur’an-ı Kerim, hadis, siyer, tabakat, tarih, tıp, rüya tabiri, mantık, feraiz, ilm-i Kelam, lügat, ilm-i meani, ilm-i nahiv, ilm-i sarf, heyet, hendese ve ahlak gibi konularına göre kitaplar tasnif edilmiştir.
Yusuf Ağa Kütüphanesi’ne zaman zaman hayırseverlerin çeşitli kitapları vakfettikleri anlaşılmaktadır. Vefatından önce hayırseverler ellerindeki yazma ve basma eserleri kütüphaneye vakfetmişlerdir. Konya şeriye sicillerinde, kütüphaneye yapılan bağış vakıf kitaplarla ilgili önemli kayıtlar bulunmaktadır. H 1232/M 1816-17’de Konya’nın Ahmet Fakih Mahallesi’nden Nimetzade el-Hac Hasan ibn Mehmet Şakir, on bir cilt kitabı ile bir Kelam-ı Kadim’ini vakfedip, kitapların oğlu Hasan Hüseyin’e, sonra onun evladı nesline verilmesini şart koşmuştur. Neslinin kesilmesinden sonra ise kitapların Yusuf Ağa Kütüphanesi’ne teslim edilmesini vasiyet etmiştir.
Konya Valisi Ali Kemali Paşa, Yusuf Ağa Kütüphanesi’ne konulmak üzere altı cilt İbnü’l-Âbidin’i hafız-ı kütüb-i evvel Mehmet Emin Efendi ve hafız-ı kütüb-i sani Mustafa’ya teslim etmiştir. Bozkıri Hasan Efendi’nin vasiyetine göre Müftizade Mustafa Efendi tarafından Yusuf Ağa Kütüphanesi’ne konulmak üzere yedi cilt basma Fetevâ ile bir cilt basma Abdürrahim Fetevâsı teslim edilmiştir.
Konya Valisi Ziya Paşa, Yusuf Ağa Kütüphanesi’nde hıfz olunması ve dışarıya çıkarılmaması şartıyla kütüphaneye, Arabî Mesnevi Şerhi, Arapça ve Türkçe Harâbât, Âlî Tarihi, Kâfiye Şerhi, Gülistân ve Bostân gibi kitaplardan oluşan 57 cilt kitap vakfetmiştir. Kütüphaneye kitap bağışı yapan ve kitap vakfedenlerin kimliğine bakıldığı zaman, valilerden, kadınlardan, ilim adamlarından kişiler olduğu görülmektedir. Toplumun her kesiminden insanların kütüphaneye kitap vakfettikleri görülmektedir. Bu kayıtlar, kütüphanenin bağış ve vakıf kitaplarla zamanla zenginleştiğini de göstermektedir.
XIX. yüzyılın ikinci yarısında kütüphanede 1.223 kitap mevcuttu. Şeyh Sadreddin Konevi (167 kitap), Hadimî, Islah-ı Medaris ve Zaferiye medreseleri kütüphanelerindeki kitapların da buraya nakliyle kütüphanenin kitap mevcudu bir hayli artmıştır. Böylelikle Yusuf Ağa Kütüphanesi sayesinde birçok nadir yazma günümüze kadar ulaşabilmiştir. Bu bakımdan Yusuf Ağa Kütüphanesi Türk kültür tarihinde ayrı bir öneme sahiptir.
Zaman zaman kütüphanede bulunan kitapların tamir edildiği de belgelerden anlaşılmaktadır. H 1311/M 1893-94’te kütüphanede bulunan kitapların eskiyen ciltlerinin de tamir edildiği anlaşılmaktadır. Kitapların ciltlerinin tamiri için 20 mecidî hesabıyla 50.720 kuruştan tamir için 11.552 kuruş harcanmıştır.
Yusuf Ağa Kütüphanesi, 1927 yılından sonra Mevlâna Müzesi Kitaplığı ile birleştirilmiş, binası da Memurlar Kooperatifi’ne tahsis edilmiş; 1946 yılından sonra da Maarif Vekâleti Kütüphaneler Müdürlüğüne geçmiştir. 2000 yılındaki hırsızlık olayından sonra randevulu sisteme geçen kütüphane, Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğünün teklifi ile Yusufağa Kütüphanesi Müdürlüğü adı altında ayrı bir birim hâline dönüştürüldükten sonra normal mesaisine başlamıştır.
Yusuf Ağa Kütüphanesi’nin Sanat Değeri
Yusuf Ağa Kütüphanesi, iki kademeli bir kaide üzerine, köşeleri yuvarlatılmış kübik bir binadır. Üstü sağır kasnaklı bir kubbe ile örtülmüş, köşelerde silindirik birer ağırlık kulesi yerleştirilmiştir. Yapı, kuzeydoğu ve güneybatı köşelerinde ikişer, kuzey, batı ve güney cephelerde ise üçer adet iki sıra hâlinde dizilmiş pencerelerle aydınlatılmıştır. Dikdörtgen şeklindeki alt pencereler demir parmaklıkları taşıyan, kesme taştan çerçevelerle süslenmiştir. Bunların üstünde, yarım daire hafifletme kemerlerinin sınırladığı, Sille taşından, yekpare alınlıklar mevcuttur. Kasnak etekleri, kubbenin ve ağırlık kulelerinin üzerleri kurşun kaplanmıştır.
Kütüphanenin orijinal giriş kapısı caminin içine açılmıştır. Ancak günümüzde ana giriş iptal edilerek batı cephesinde ortada yer alan pencere kapıya dönüştürülmüş, önüne iki kollu bir merdiven yerleştirilmiştir.
Yaklaşık 10 metre çapındaki kubbeye geçiş kademeli tromplarla sağlanmıştır. Kuzeydoğu ve güneydoğu köşelerindeki trompların içlerinde profillerden ibaret kademeli silmeler mevcuttur. Tromp kemerleri de profilli üzengilere oturtulmuş ve birer gergi demiriyle takviye edilmiştir. Alt pencerelere sade eliptik tablalı kapaklar takılmıştır. Üst pencereler ise barok içliklerle süslenmiştir.
Kubbe kasnağı da dâhil, bütün dış cepheler ve ağırlık kuleleri kesme Gödene taşı ile kaplanmıştır. Pencere kemerleri ve alınlıklarında kırmızı renkli Sille taşı kullanılmıştır. Kapının camiye bakan yüzü de boz renkli mermerden, profilli bir çerçeve ile süslenmiş, açıklığın üst kenarları da barok kıvrımlar yapan dilimli bir kemerle örtülmüştür.
Kütüphanenin ana kapısının camiye bakan yüzünde, üzeri kırmızı boyalı dört satır hâlinde, Şair Rıfat’ın yazdığı inşa kitabesi okunmaktadır. Kütüphane tarafındaki kitabenin metni ise Şair Vehbi’ye aittir.
Kütüphanenin kuzey cephesindeki iki pencere sırası arasına isabet eden, mermerden bir kuşak üzerinde, panolar hâlinde bazı kitabeler dikkati çeker. Batı köşeden doğuya doğru, önce bir Besmele ve Mehmet Sadık olarak bina emininin ismini veren H 1210 tarihli bir ibare görülmekte, bunlardan sonra da “O sahifelerde dosdoğru hükümler vardır.” Mealindeki Beyyine Suresi’nin üçüncü ayetinin altında da “fî senetün 1212” kaydı yer almaktadır. Kütüphanenin içinde güney duvarında da dış duvarındaki ifadeleri taşıyan iki mermer kitabe daha bulunmaktadır.
Yusuf Ağa Kütüphanesi, XVIII. yüzyıl Osmanlı Döneminin bir eseri olmasına rağmen, ilave edildiği Sultan Selim Camii’nin klasik üslubuna hürmeten, mübalağalı detaylardan ve tezyinattan kaçınılarak, ağırbaşlı bir tutumla mevcut caminin mimarisine uydurulmaya çalışılmış ve bunda da başarılı olunmuştur.
Yusuf Ağa Kütüphanesi’nin, Selimiye Camii’nin içine bakan kapısı üzerindeki kitabe:
Bu kütüb-hâneyi ihlâs ile Yûsuf Ağa / Kıldı ihyâ-yı ulûm itmeğe te’sis ü binâ
Sa’i hayrâtdan oldur ki hemân maksûdı / İlme hizmet ile Hak’dan ide tahsîl-i rızâ
İstifâde iden erbâb-ı fezâilden hem / Dâ’imâ arz-ı niyâz ile ider böyle recâ
Yâ İlâhî kılasın sa’yini meşkûr deyu / sene 1209 / İdeler rif’at-i dâreyni içün hayr du’â
*
Kütüphaneye açılan kapının iç yüzündeki -muhtemelen Sünbülzade- Vehbî’ye ait kitabe:
Cenâb-ı Kethüdâ-yı Vâlide Sultân-ı zîşân kim / Odur kavl-i Kitâb üzre atâ-bahş-i kerimâne / Kalem ber-vech-i itkân idemez evsâfını tefsîr
Hadîs-i medhi sığmaz safha-i takrîr ü ityâne / Küşâde kıldı miftâh-ı sa’âdetle himem bâbın / Olub mazhar fütühât-ı atâ-yi Rabb-i mennâne
Hülâsâ nakd-i vakd-i himmetin hayrâta sarf eyler / Ne unvân-ı şerefdür böyle etvâr-ı semîhâne / Ana celb-i rızâ’ullâh a’lâ-yi mukassidür
Bunu tasdîk içün burhân-ı kâfi bu kütübhâne / Hezâran tuhfeler vaz’ itdi kim Keyhüsreveş ana / Sanursun her biri bir dürr-i muhtâr-ı mülûkâne
Sevâd-ı safhasından eyleyen tenvîr-i ebsârını / Uyûn-i rağbetiyle bakmaya kuhl-i Sıfâhâne / Hemîşe böyle ihyâ-yı ulûm itmektedür lutfı
Şifâ-yı sadr olur feyz-i ‘atâsı ehl-i irfâne / Celâlüddîn füyûzâtiyle Konya dâr-ı ulûm ammâ /Nevâdir nüshalar kem-yâb idi tedrîs-hâhâne
O rütbe bâdî-i şâdî-i üstâdân-ı asr oldu / Ki Vassâf olsa da kâdir değül tavzîh ü tıbyâne / Hem oldı mâye-i behcet bu gûne ekmel-i hidmet
Mübârek rûh-i pâk-i bâni-i Câmi’ Selîm Hân’e / Mutavvel eyleme güftârın ey dil muhtasar maksûd / Me’ânî-i du’â telhîs olunsun nükte Subhân’e
Mükerrem nüsha-i zâtin vikâye eyleyüb dâ’im / Misâl-i levh-i mahfûz olsa mazhar hıfz-ı Yezdân’e / Dü mısrâ’ile bahr-i râ’ik-i tab’ımda ey Vehbî
İki târîh buldum her biri mânend-i dürdâne / Ulûm erbâbına bünyâd-ı cûd-ı Yûsuf Ağa’dur / Zehî dâr-i mu’allâ-yi ma’ârif nev kütüb-hâne 1209
Yusuf Ağa Yazma Eser Kütüphanesi
Yusuf Ağa Yazma Eser Kütüphanesi planı
